Con la frente marchita

No envés, na vida descoñecida que agocha o sorriso dunha foto. Nas palabras que hai supoñer, que hai que construír para facerse co mapa do posíbel. Nas conversas que cómpre inventar para posuílas coma un agasallo secreto. Nas rúas, que cómpre deshabitar para facelas nosas de novo, séndomos quen de cuspir as feridas ao chan, de relar os medos ao espello do que fomos, de marcar co noso paso cada recuncho da cidade. Pódese, claro que si, vivir nunha canción. Para sempre. Coma os marcos dos terreos do pasado, que habitamos enfermos de melancolía. No hay nostalgia peor que añorar lo que nunca jamás sucedió, cantaba Sabina cando eramos máis inocentes e aínda nos gustaba, espidos de pedantería, borrachos de ilusión sen complexos nin porqués. Nós nunca estivemos en Bos Aires. Pero estivemos, lembras?, mirando o futuro desde o castro de Baroña, erguidos sobre o ceo incendiado da tarde. Cicatrizando os anos do fulgor, procurándonos humildes de entre aqueles varios eus que fomos. A nosa figura perdida, conscientes do mundo que morría ao pór do sol, ás portas do verán daqueles días. Evocando o que foramos e o que non, desexando inutilmente, nun latexo afogado de sangue. En silencio doído, derrotado, mais tamén habitábel: casa ou agocho, dor porque aínda había esperanza. Pero tu no querías más amor / que el del Río de la Plata.

Same old blues again

Soa na tarde un blues camarada, un blues que é balada de calcetíns brancos na herba, negritude discutida que se incendia nos céus da Terra Cha, en baixando os camións para o Ceao, de volta do traballo. Dun lado do fío dese blues medra unha praia e nela un refuxio coma unha barricada; do outro, vinteseis anos que miran cara o horizonte. Todo está por encher, compañeira. Xógase nos dous o que máis precisamos: as lealdades básicas, as palabras que enxebran e dan calor nas mans, a sorte do moucho agasallada coma unha bendición. Pódese vestir o blues da tarde coma un xogo, e pódese ficar mirando no espello algún pasado. Houbo nel sementes que medraron até hoxe, e gardas algunha foto onde pousar o corazón. Eu sinto -acompañando o mastigar- que ese fío -teu e voso- me fixo pausar a ollada e me trouxo, en silencio, un conto para escribirmos cada día.

Cravo e canela

Houbo un verán que vivín con Nacib e Gabriela, nun Ilhéus que medraba desbocado entre perfumes de sangue e letras de imprensa. Ás tardes -debía ser primeiro de BUP-medraban desde o cuarto do faiado as músicas roubadas á noite, cuando los elefantes sueñan con la música. Unha radio sen tapa para as cintas TDK, os suores do cacau e do agosto ribadense, e aquel libro con Sonia Braga na portada. Ela e os seus beixos de canela, entre Bastos e Falcao, nos carros de ferro do progreso. O libro -emprestado non lembro por quen- devoreino e remoíno canto puiden, alongando as páxinas, reléndoas, facendo descansos para durmir naquelas músicas que falaban das águas de marzo, das tardes nas praias de Itapua; goceino -podo verme deitado naquela cama- en cada acento e cada cedilha, mastigando a miña língua preta, brasileira, internacional, até entón descoñecida. Anos despois, moitos, acabei por topar con el -a mesma edición, a mesma tapa- nas portas dunha libraría de ocasión -pura casualidade?- polas rúas de Coimbra. E hoxe, por entre a chuva, desde o frío taboleiro do facebook, achegouse Vinicius -evocado por Adriana Calcanhotto-para aquecer as mans ao abeiro da memoria máis gozosa, da inocencia máis feliz, e pousoume de novo os ollos, e os sentidos, na amada Gabriela do Jorge Amado. Sirva e sexa esta tarde acubillo o seu ollar, o tacto das súas follas na memoria dos anos, as cores do que fomos e se foi. O resto, todo o resto, todo o ruído cotiá que nos invade, imos mandalo cun sorriso á tonga da mironga do kabuleté.

Na tradición dos vencidos

"En contra desta visión da historia do punto de vista dos vencedores - os señores de escravos, os emperadores, os aristócratas, os conquistadores, os terratenentes, os banqueiros, os ditadores, os xefes de industria - Benjamin propón unha concepción oposta: a tradición dos oprimidos, o punto de vista dos vencidos. Non os vencidos en tal ou cal guerra ou enfrontamento, senón os que son vítimas permanentes dos sistemas de dominación: os escravos, os servos, os campesiños, os proletarios, as minorías étnicas ou relixiosas, as mulleres. Oprimidos que resistiron, que loitaron, que se ergueron contra a dominación, unha e outra vez, pero que remataron sendo derrotados polos señores. As loitas de liberación do presente, subliña Benjamin (Tese XII) inspíranse no sacrificio das xeracións vencidas, na memoria dos mártires do pasado. Traducindo en termos da historia moderna de América Latina: a memoria de Cuhahutemoc, Tupac Amaru, José Martí, Emiliano Zapata, Augusto Sandino, Farabundo Martí... A tarefa do historiador crítico, do partidario do materialismo histórico é, escribe Benjamin na Tese VII, « cepillar a historia a contra-pelo ». O que significa: non aceitar xuntarse ao cortexo triunfal, oporse á versión oficial e dominante da historia, a que aloumiña o proceso no sentido dos cabelos."

Michael Lowy, El punto de vista de los vencidos,
tirado de rebelion.org

Feitos, non palabras

O pasado mércores a A.C. O Galo, unha das máis lonxevas e significadas na promoción da cultura do país, organizou no seu local da Praza de San Martiño Pinario a presentación do libro Piñeiro contra Castelao, Castelao contra Piñeiro, do profesor e filósofo X.C.Garrido Couceiro. A súa intervención e a de Bautista Álvarez, o histórico líder nacionalista e presidente da UPG, centráronse non tanto en entrar a debate da controversia Piñeiro como na clarificación da importancia de avaliarmos as condutas políticas en base aos feitos e aos datos obxectivos. Deitar verdade, achegar datos sobre a historia propia é, seguindo a Gramsci, un acto revolucionario. Nese sentido, o intercambio epistolar e os textos destas dúas figuras resultan clarexadoras das diverxentes posicións e estratexias políticas que cada dun deles defendía, e da súa concepción tamén diferente do nacionalismo e da importancia de dotar a este -ou non- dun corpo social e político organizado. Se resulta indubidábel o interese dunha aproximación desprexuízada á figura de Piñeiro -sobre todo ao proceso de construción desa figura, cos seus comos e porqués- e mesmo á súa obra ensaística -sinalou Garrido, neste sentido, a necesidade de realizar unha análise crítica da leitura que de Heidegger fixera o grupo Galaxia naquela altura, quizais orientado a conectar coa respectabilidade e prestixio intelectual da época-, cómpre tamén valorar o que queda -e o que representa hoxe en día- do piñeirismo.

Non semella que a estratexia de renunciar a forzas políticas propias, galegas, e apostar polo entrismo nas organizacións de obediencia estatal dese, neste tempo, resultados especialmente salientábeis para o noso autogoberno, a non ser que a leitura que se faga das conquistas políticas acadadas se realice en clave personalista e desvinculada das mobilizacións, loitas e esforzos colectivos. Menos perceptíbel aínda resulta hoxe a presenza do pensamento de Piñeiro no PP e no PSOE galegos. Serva como exemplo a posición de permanente ambigüidade do segundo con respecto ás cuestións identitarias galegas --partido polo que Piñeiro, Alfredo Conde e Carlos Casares se presentaron no 81 ás eleicións autonómicas, e do que non discreparon nin mesmo para rexeitar a expulsión dos deputados nacionalistas do Bloque-PSG- . A incapacidade -ou desinterese- da delegación galega do PSOE para construír un proxecto político propio -substituído, en troca, por un municipalismo localista, moitas veces de perfil antigalego e en todo caso cómodo no contexto dun PPdG gobernante- resultou manifestamente comprobábel. Queda, contodo, herdanza do piñeirismo no eido cultural. Sinalou Garrido Couceiro como da disociación entre o sentimento e a razón, desa fenda, medra moitas veces o oportunismo. Mais en política cómpre valorar os feitos por riba das palabras e analizar a quen beneficia, obxectivamente, a posición de cadaquén nos diferentes contextos. Por iso moitos dos asistentes pensamos con certeza, mentres escoitabamos a Xoán Carlos Garrido e a Bautista Álvarez, no piñeirismo actual dun certo galeguismo culturalista, disposto a lexitimar politicamente posicións tacita e mesmo expresamente antigalegas ao tempo que rube coma a hedra ao abeiro do poder, nun habelencioso cobreguear disfarzado de sacrificio polo país. O campo da lingua é hoxe, sen necesidade de personificar as obviedades, espello desas actitudes e deses comportamentos. Nunca o nacionalismo quixo apropiarse da lingua, nunca negou ás forzas españolistas ou autonomistas a posibilidade de asumiren como seu -e non só no discurso, senón tamén e sobretodo na prática- o idioma de todas e todos os galegos. Se houber tal galeguismo neles, maniféstese. Ficariamos, créanme, encantados de tal avance. Entre tanto só nos queda ollar e xulgar os feitos, e estes teiman en poñer en evidencia onde se sitúa cadaquén, e a quen serve. Na manifestación en defensa da lingua do 21 de xaneiro, que encheu e sobardou a Praza do Obradoiro, falou desde o palco a Pepa Baamonde, mestra expedientada no 81 por impartir as súas aulas na lingua propia do país. No outro lado estaba, servindo aos inimigos da lingua desde un despacho na Xunta do PP, o piñeirismo cordial e o seu decreto.

Quins ou Queens

Interésame -e gozo- a música de Emilio José. Interésame tamén o seu discurso, a súa convicción á hora de mudar o que o noso conselleiro de Cultura vería como unha debilidade limitadora -ser e vivir na aldea- nun dos alicerces da súa actividade creativa, nunha das súas fortalezas. Desde a aldea ourensá de Quins, desde esa certa distancia cos centros de poder e de produción dos discursos culturais, Emilio José actúa coma un francotirador libre e cabreado, apoiado no peitoril da súa ampla cultura musical, poñendo en valor a súa absoluta liberdade creativa, falando do seu entorno coma outros falan de Queens, do Soho ou de Barcelona. Non sei se se verá limitado, ensimesmado ou acomplexado por empregar o galego con normalidade e por facer a música que fai desde onde a fai. Todo indica o contrario: a súa posición non asume nin interioriza a mirada que despreza a condición de noso. É xustamente desde ela, en troques, que aposta por falar e por construír cancións. A partir do amor, da dor, das feridas e contradicións que padece / padecemos, mirándose cos ollos propios. O resultado, como xa dixemos, Chorando apréndese (Foehn, 2009), considerado pola crítica especializada un dos discos do ano a nivel estatal, a pesar de todos os atrancos que a música en galego padece por ese feito. (Son, por certo, eses atrancos -sábeno ben as nosas empresas culturais e os nosos artistas- aos que unha Consellaría de Cultura responsábel e digna de tal nome debera atender e procurar eliminar, no canto de adicarse a botar terra enriba da calidade dos nosos creadores. Precisamos un goberno leal ao país, que confíe na nosa cultura e a apoie cara dentro e cara fóra, non unha quinta columna de acomplexados irresponsábeis).

Quizais como resposta inconsciente ao ruído ambiental, levo días refuxiado nas músicas galegas do meu Ipod. Boto as horas en remoer - sacodendo a galbana e o cansazo- con paixón entomolóxica cada canción, buscándolle as eivas que as mudan en provincianas e faltas de interese, que lexitiman a súa inexistencia nos nosos medios públicos, a súa invisibilidade nas plataformas mediáticas pagadas por todas e todos -tamén os e as galegofalantes-. Nesas foi que volvín a Emilio José, e con el aos Ataque Escampe, Noise Project, Hanom Ausse, Malandrómeda. Téñoos máis que escoitados e, porén, precisei volver a eles, contrastalos comigo, poñelos face a face coa realidade (ambiental) que nos invade, esa que anda debatendo -asómbrense!- o noso acomplexamento, o noso ensimesmamento, as limitacións propias da nosa cultura. É tanto como dicir, xaora, o autoodio, a colonización, a dominación simbólica que embafa os óculos cos que vemos e nos vemos, os prexuízos propios e alleos proxectados no espello deforme dos medios do país. É tanto como pensar, tristemente, que desde Meaño non se ve o mundo, que Meaño non é mundo, que o mundo non pasa -e non se crea tamén- por e desde alí. Tanto como afirmar -sen sequer medrar un calor quentiño nas fazulas, avermelladas, sen sequer esa mostra de íntima consciencia- que se é cosmopolita por ter vivido en Nova Iorque. Proben os leitores a facelo, a contrastárense na calidade dos nosos artistas, e díganme despois o resultado. Dos que eu nomeei aquí, créanme, só tiro interese, gozo, fascinación.

Lonxe de nós o chauvinismo, o é bo por ser galego, a curteza de miras -esa si- limitadora. Mais igual de lonxe tamén -e aínda máis para alá, que levamos séculos deitados só para ese lado- a falta de autoestima, a sobredose de prexuízos para co propio. En galego, señor conselleiro Varela, señor conselleiro Jesús Vázquez, desde Quins e desde Queens estamos no mundo. Oxalá houber algunha pescantina das Rías Baixas que lles aprendese, nunha horiña afortunada, a relar sen medo nos prexuízos que os atoan coma ela esmiúza con arte no peixe da ribeira. Seguiremos.

Ataque Escampe - Europa e o ballet from mopalmact on Vimeo.

Proposta de BSO para este post:

Emilio José (Antigua)
Malandrómeda (Festa malandrómica)
Noise Project (A madalena)
Fanny & Alexander (Toda esa enerxía escura)
Narf (Galician Lullaby)
Safari Orquestra (Distancia)
Machina (Todo o que non temos)
Nadadora (O noso espazo)
Ataque Escampe (A abordaxe final)

A lama a a soidade

Núñez Feijoo xa ten o consenso que buscaba. Dobremente. Onte puido ver unidos nas rúas de Compostela -véxase o vídeo - a representantes dos partidos políticos da oposición, sindicatos, movementos pedagóxicos, institucións e entidades culturais, profesorado, Anpa´s e alumnado, secundando a folga xeral do ensino contra o seu Decreto. Mais tamén estaban con eles milleiros de cidadáns e cidadás, mobilizándose masivamente -50.000 persoas- e colapsando Santiago a pesar de ser día laborábel. Galegofalantes e castelanfalantes, xuntos. Que saben que o rei vai espido e non gostan das trapalladas. Traducido: non cola máis o discurso troleiro da "imposición" e consideran un disparate o Decreto proposto polo Goberno.

Haberá no seu entorno quen lle diga a Feijoo que todo va bien, e mentiralle. O sentido común do que tanto gosta falar a dereita aconsellaríalles un pouco de reflexión, á marxe do ruído e da vertixe de cada día. Por moito que tenten caricaturizar ou minorizar o acontecido, refuxiados na súa maioría parlamentar, onte na capital galega había milleiros de persoas chegadas de todo o país por motivacións principais varias e diferentes -da indignación polo novo ataque á lingua ao enfado pola chapuza proposta, que translada o problema político do PP aos pais, nais e centros educativos-. Resulta inverosímil que todos e todas fosen extremistas. Pola contra, cada día se fai máis evidente, máis perceptíbel, que unha ampla maioría social vai cansa da polémica lingüística e non entende a necesidade de andar coa cuestión ás voltas, convertida en causa de rifi-rafe político. É tamén, esa mesma maioría, a que converxe na necesidade de que galego e castelán estean presentes no ensino e de que os nenos e nenas adquiran, nos colexios e institutos, competencia plena para usalos. Xusto o que buscaba o Decreto vixente, o chamado Decreto do bipartito, que fora -convén lembralo- unanimemente respaldado pola comunidade educativa na altura da súa aprobación.

Notoriamente á defensiva, presionado pola soidade na que se atopa e nervioso pola magnitude e pluralidade dunha resposta social que non calculara, ao PP quédalle agora escoller entre enrocarse na mentira ou voltar aos consensos sobre a lingua, concretados na Lei de Normalización Lingüística e no Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega e rotos, de forma tan irresponsábel como cínica, nos meses previos ás eleicións galegas de marzo de 2008. O regate curto, o carroñeirismo político, a prática do todo vale -aínda a custa da fractura social- púidolle funcionar nunha determinada altura, mais hoxe a maioría dos galegos e galegas van fartos dos fetiches discursivos de Feijoo -el gallego, la austeridad- e esixen solucións e respostas aos problemas da súa realidade cotiá. Xa non estamos en campaña, xa non serve enlamar o campo de xogo con máis detritus de propaganda gris, xa non chega con limitarse a deconstruír os proxectos estrela do Goberno anterior. Agora toca gobernar sen escusas e non crispar, e velaquí que Feijoo fracasa con estrépito, rodeado dun goberno feble de terceiras e cuartas opcións, contradicíndose e recuando decote e dando evidentes mostras de improvisación, descoñecemento, incapacidade e mala xestión. Toca gobernar, non crispar. E non dan feito.

Veremos o que pasa nos meses vindeiros. Feijoo - se cadra máis atento a Génova 13 que a San Caetano, ou ocupado en apagar os lumes internos que lle foron medrando dentro do partido- tivo que mudar de idea varias veces no pouco tempo que leva de Goberno. Quizais, no ámbito da lingua, teña que volver facelo. Cada vez máis xente -o éxito da folga e da manifestación do día 21 así o evidencian- entende inexplicábel xerar un problema onde non o había, e facelo ademais en contra do sentir unánime da comunidade educativa. Presos dunha mentira, dun pecado orixinal radicalmente groso, infame, as solucións nas que pensan no PP para saír do lío só conseguen afondalos aínda máis na poza na que eles mesmos se meteron. Fano -confesouno abertamente Anxo Lorenzo, contratado e converso para verdugo da lingua- non porque houbese ningún problema no ensino, non porque houbese ningunha sorte de "imposición del gallego", senón unicamente -din agora- para cumprir unha promesa eleitoral. Plausíbel intención na forma, desde logo, se non for que facela realidade suporía mudar un acordo por un desacordo, romper un consenso para xerar un conflito, antepoñer os intereses partidarios aos colectivos de toda a sociedade. Levar adiante a ideoloxía lingüística do PP nestas circunstancias, en solitario, a costa da calidade do ensino e en contra da opinión de pais, profesores e alumnos sería, como xa dixo alguén, unha imposición ideolóxica, irresponsábel, dañina e, por riba, completamente trapalleira. Están, con todo, a tempo de saír do labirinto. Precisan só recoller o fío, desandar o camiño e volver aos acordos sobre a lingua. A lama -vai aínda non un ano- só lles alcanza, de momento, pola cintura.